Handvovne åkle med rik mønstring og prangande fargar har i mange år vore nytta i ulike høve. Kanskje det var for å beskytte skinnfellen i senga, verne dåpsbarnet på veg til kyrkja, eller symbolisere den avdødes evige svevn under eit gravferd. I dag er åkle oftare nytta som veggpryd enn rituelle tekstilar men mønstra, symbola, fargane, og framstillingsmåten er ein del av vår kulturarv. Her tek me for oss ein sjanger innanfor skilbragdveving som kan skape diskusjonar: enkel skilbragd.

Tradisjon og Historie

Det er vanskeleg å fortelje historia til denne teknikken utan å byrja i Telemark. Telemarksteppet er desidert den mest kjente form for skilbragd på tre parti, men Agder har også ein lang og inspirerande tradisjon for skilbragd på tre parti. I Trøndelag er det også registrert tepper i same mønster som telemarksteppe; teknikken var truleg kjent over heile landet men fekk fotfeste i Telemark. Bur du i Telemark har du heilt sikkert sett slike teppe, i offentlege bygg, i private heimar, rulla opp på loftet, eller i gyngestolen til bestemor.

Telemarksteppe er som regel bygd opp i symmetriske bordar med fargesjatteringar i to hovudfargar. Kvar hovudfarge kan ha tre, fire, fem eller fleire nyanser i kvar bord som dannar sjatteringane. Mellom hovudbordane er det ofte smale mellombordar i ein kontrasterande farge. Eldre telemarksteppe kan ha meir varierande mønsteroppbygging. Både gamle og nyare telemarksteppe har stor variasjon i trøinga. Å finne nye måtar å bygge opp bordane på ser ut til å vera ein verdsett del av tradisjonen, likevel er bogeforma bordar eit motiv som går att i mange teppe.

Foto: Vest-Telemark Museum (LB.02547 og LB.04106)

Foto: Telemark Museum (TGM.2018:061.R)

                                   

Foto: William M. A. Riedlinger

I Agder skjuler det seg mange skattar i skilbragd på tre parti. Tæbe/tepe/tæpe er namn knytt til desse, men fleire teknikkar enn skilbragd på tre parti kan kallast tæbe. Tavlebragd, skilbragd på fire parti, til og med tynn, tynn krokbragd kunne opptre i eit tæbe. Det var heller bruken som gjorde namnet; desse teppa var ofte brukte som kristneteppe eller likkisteteppe, altså i dåp og gravferd. Tæben har ofte klarare fargar samanlikna med Telemarksteppe, som skifter oftare og bordane er gjerne smalare.

  

Foto: Reinsfelt, Anne-Lise / Norsk Folkemuseum (NF.1936-0108 og NF.1913-1036AB)

Hovling var ofte likt som i Telemarksteppe, men kunne også vera litt forminska:

Binding og oppsett

Enkel skilbragd tyder eit skilbragdteppe vove på eitt sett skaft, til skilnad frå dei fleste skilbragdteppe vove på 4-8 parti der veven har to sett skaft. Desse andre skilbragdteppe er vove med to skaft lengst bak i veven, så eit tomrom på ca.15 cm, så eit nytt sett med skaft som dannar mønsterskil nærare vevaren. Enkel skilbragd kombinerer botnskafta og mønsterskafta i eitt sett. Kvart mønsterparti er fordelt over to skaft slik at det alltid er mogleg å veve toskaft.

Partimønsteret under viser hovlinga brukt i telemarksteppe, ein form for skilbragd over tre parti som er utbreidd i Telemark. Omgrepet Telemarksteppe vert nytta for alle teppe vove i dette partimønsteret, ein uvanleg streng regel innanfor folkekunsten, flyttar du på berre ei rute i hovudrapporten så er det ikkje lengre eit telemarksteppe. Korleis bordane blir bygd opp under veving, derimot, er det lagt stor flid i å variere og å velje fargar som sjatterer fint.

 

Eit partimønster er ein måte å skissere vevmønster som seinare kan bli «tolka» med ei binding, altså kvar rute i partimønsteret blir byta ut med bindinga. Avhengig av korleis partimønsteret blir tolka vil framgangsmåten i veven bli ulikt. Dette mønsteret er svært vanleg å setja opp som enkel skilbragd over seks skaft i ein kontramarsjvev. Då kan bindinga ein set inn i partimønsteret innehalde to eller fire trådar, avhengig av kor fint eller grovt vevaren vil ha mønsteret.

           

Vel vevaren binding 1, med to trådar i kvar rute, skal detaljmønsteret sjå slik ut:

Kopleskjema for kontramarsjen:

Skal ein veve med retta opp, bruk fylgjande kopleskjema:

Skal ein veve med vranga opp for å kunne ha smetta parti, bruk fylgjande kopleskjema:

Men det er lite sannsynleg at dei eldste av desse åklea var vove på denne måten, mest sannsynleg var dei vove som vanleg skilbragd med to sett skaft.

Dei bakre skafta er då kopla til kvar si trøe og er hengt i trinser, og mønsterskafta er hengt anten i hestar og trinser, treskaftbrikker, eller strikk. Å hengje mønsterskaft i strikk, gjerne klipt av kasserte sykkelslangar, er den vanlegaste måten i dag. Mønsterskafta har hovler med lange augo slik at toskaft-skilet kan løpe uforstyrra gjennom.

Fekk du lyst til å prøve ut enkel skilbragd? Oppskrifta under kan hjelpe deg

Sjå på historiske åkle

DigitaltMuseum er ein fantastisk plass å finne inspirasjon i historiske gjenstandar frå museum over heile landet, her har me samla ei mappe med skilbragdåkle på tre parti.

Skilbragd på tre parti

Vidare lesing

Oppskriftsheftet som for mange blei inngangen til Telemarkstepper (inkludert meg sjølv):

«Skillbragd/Telemarksteppe» av Norges Husflidslags Fagutval i Vev

For meir om åkletradisjonen i Vest-Agder:

«Vevd fargeglede: sengetepper i Vest-Agder» av Nanne Støhlmacher (2024)

For meir om dei fleste teknikkar brukt til veving av tynnåkle:

«Åklær: å kle ei seng, å veve et åkle : åkletradisjonen i Sør-Trøndelag» av Anne Grete Sandstad (2002)

For meir om bindingslære:

«Å veve: Grunnbok i bindingslære» av Berit Lund-Iversen (1980)